جنگلهای ارسباران معروف به قرهداغ یا بهشت گمشده شمال غرب ایران، یکی از کهنترین و بکرترین اکوسیستمهای طبیعی جهان است که در استان آذربایجان شرقی واقع شده و از جنوب اهر تا رودخانه ارس امتداد یافته. این منطقه وسیع کوهستانی با مساحتی بیش از ۷۲ هزار هکتار، از سال ۱۹۷۶ توسط یونسکو به عنوان ذخیرهگاه زیستکره ثبت شده و مرزهای آن شامل رود ارس در شمال، مشگینشهر و دشت مغان در شرق، سراب در جنوب و شهرستانهای تبریز و مرند در غرب میشود. ارسباران نه تنها با جنگلهای هیرکانیمانند خود که میلیونها سال قدمت دارند، بلکه با تنوع زیستی بینظیر، تاریخ پرتلاطم از دوران اشکانیان تا قیام بابک خرمدین و انقلاب مشروطه، و جاذبههای فرهنگی عشایر شاهسون، گردشگران را مجذوب میکند.
موقعیت جغرافیایی و تاریخچه
ارسباران شامل کوههای مرتفع تا ارتفاع ۲۲۰۰ متر، مراتع آلپی، استپهای نیمهخشک، جنگلها، رودها و چشمهها است. تاریخ این منطقه به دوران باستان بازمیگردد؛ از سکونت الارودیان و کاسپیها، اشکانیان و ساسانیان، تا پادشاهی ارمنستان و قلعه بابک به عنوان پایگاه مقاومت بابک خرمدین در قرن نهم میلادی علیه خلافت عباسی. در دوران صفویه، شاه عباس اهالی نخجوان را به این ناحیه کوچ داد و در جنگهای روس-ایران، عشایر ارسباران نقش کلیدی ایفا کردند؛ همچنین ستارخان از این منطقه برخاسته و نماد مشروطه شد.
تنوع زیستی و پوشش گیاهی
جنگلهای ارسباران از نوع هیرکانی هستند و میزبان ۱۴۰۰ گونه گیاهی و قارچی (۱۵ درصد کل گیاهان ایران) از جمله درختان پهنبرگ مانند زبانگنجشک، داغداغان، کرب، اوری، گیلاس وحشی، بلوط، فندق، گردو، سماق، انار وحشی، زرشک، سیب وحشی و قرهقات میباشند؛ درختان میوه خودرو و گیاهان دارویی مانند انگور فرنگی و قارچ دنبلان نیز فراوان است. از نظر جانوری، ۲۱۵ گونه پرنده (سیاهگروس قفقازی، کبک، دراج سیاه و.. )، ۴۸ گونه پستاندار (خرس قهوهای و سیاه، پلنگ، گرگ، گراز وحشی، آهو، سیاهگوش و… )، ۲۹ گونه خزنده، ۵ گونه دوزیست و ۲۲ گونه ماهی وجود دارد؛ تلاشهایی برای احیای گوزن زرد ایرانی نیز در حال انجام است.
جاذبههای گردشگری و تاریخی
قلعه بابک خرمدین بر فراز کوهی در نزدیکی کلیبر، نماد مقاومت تاریخی، با منظرهای خیرهکننده از ارسباران برجسته است؛ پارک جنگلی مکیدی با آلاچیقها و طبیعت بکر، کلیسای آینالو (ساخته ۱۹۰۷ با سقف آینهمانند) و عمارت وینق (قاجاری)، بازار تاریخی اهر، پلهای خداآفرین، قلعه جووشین، بقعه شیخ شهابالدین اهری، چشمههای آب گرم (مانند متعلق) و ییلاقهای عشایر بسطامی از دیگر جاذبهها هستند. پاییز با رنگارنگی برگها و بهار با شکوفهها، فصلهای ایدهآل بازدیدند؛ جشنواره انار در مردانقم و زغال در کلیبر نیز به جذابیت فرهنگی میافزاید.
جمعبندی
ارسباران، میراث طبیعی و تاریخی آذربایجان شرقی، نمایانگر طبیعت بکر؛ جایی که هر گام، داستانی از مقاومت، تنوع زیستی و فرهنگ عشایری روایت میکند و بازدید از آن، تجربهای فراموشنشدنی از زیباییهای پنهان ایران را هدیه میدهد، بهشتی که شایسته کشف هر طبیعتدوستی است.
