ارگ علیشاه بنای عظیم و نیمهکارهای از دوران ایلخانی در قلب شهر تبریز استان آذربایجان شرقی، یکی از بلندترین سازههای آجری ایران با ارتفاع بیش از ۳۰ متر است که به عنوان بازمانده ایوان جنوبی مسجد-آرامگاهی باشکوه شناخته میشود و نمادی از جاهطلبی معماری دوره مغول در قرن هشتم هجری قمری به شمار میرود؛ این بنا با دیوارهای ضخیم آجری، طاقهای بلند هلالی و محرابهای مقرنسکاریشده، در ابتدا با دستور تاجالدین علیشاه گیلانی (وزیر ایلخانان اولجایتو و ابوسعید) در سالهای ۷۱۶ تا ۷۲۴ هجری قمری برای ساخت مسجدی عظیم با آرامگاه آغاز شد، اما به دلیل ریزش سقف در حین ساخت (ناشی از محاسبات نادرست مهندسی) و مرگ علیشاه، نیمهکاره رها گردید و بعدها در دورههای صفوی، قاجار و حتی جنگهای ایران-روسیه به عنوان قلعه نظامی، انبار باروت و برج دیدبانی مورد استفاده قرار گرفت. ارگ علیشاه واقع در خیابان امام خمینی (نزدیک میدان ساعت و خانه مشروطه)، ارگ با مساحتی حدود ۵۰۰۰ متر مربع و سبک معماری آذری (ایرانی-مغولی) طراحی شده که ایوان اصلیاش بزرگتر از ایوان کسری تیسفون بوده؛ مصالح آن آجر، ساروج و سنگ با تزییناتی چون کتیبههای کوفی، نقوش هندسی و گیاهی است و در سال ۱۳۵۷ به عنوان اثر ملی ثبت شد، هرچند زلزلهها، جنگها و بیتوجهیها بخشهایی از آن را تخریب کرده، اما مرمتهای اخیر توسط میراث فرهنگی، آن را به جاذبهای گردشگری تبدیل کرده که هر ساله هزاران بازدیدکننده را برای لمس عظمت ایلخانی جذب میکند.
تاریخچه و رویدادها
ساخت ارگ از سال ۷۱۶ هجری قمری توسط استاد فلکی تبریزی آغاز شد و هدف، خلق بزرگترین مسجد جهان آن زمان بود، اما ریزش سقف در ۷۲۴ هجری و مرگ علیشاه، پروژه را متوقف کرد؛ در دوره قاجار (جنگ با روسها)، سوراخهای تیراندازی و توپخانه بر آن افزوده شد و تا قرن بیستم، کاربرد نظامی داشت. زلزله تبریز در ۱۱۹۳ قمری نیز آسیبهایی وارد کرد، اما هسته اصلی حفظ شد.
معماری و ویژگیها
سبک آذری با طاقهای نوکتیز، دیوارهای ۶ متری ضخامت و هلال محراب ۳۰ متری برجسته است؛ ایوان جنوبی با عمق ۲۵ متر و عرض ۵۰ متر، نمونهای نادر از مهندسی ایلخانی است و عناصری چون ستونهای عظیم، گچبریها و کاشیهای باقیمانده، شکوه آن را نشان میدهد؛ شباهت به مسجد گوهرشاد یا رباط شرف، پیوند فرهنگی میان آنان را نشان میدهد.
جمعبندی
ارگ علیشاه نه تنها شاهدی بر نوآوریهای معماری پس از اسلام است، بلکه با موقعیت مرکزی، بخشی از محور تاریخی تبریز (کنار بازار و مسجد کبود) را تشکیل میدهد؛ امروزه محوطهای برای نمایشگاهها و رویدادهای فرهنگی است و نورپردازی شبانه، جذابیت بصریاش را دوچندان کرده.
ارگ علیشاه، این غول آجری نیمهکاره در دامان این سرزمین، نمایانگر آرزوهای بزرگ ایلخانیان است؛ بنایی که ناتمام ماند اما جاودانه شد، جایی برای مسافران تاریخ تا در سایه دیوارهایش، نبض تبریز کهن را حس کنند و با هر نسیم، داستان شکست و پایداری را بازخوانی نمایند.
