خانه حریری یکی از برجستهترین بناهای تاریخی دوره قاجار در استان آذربایجان شرقی، نمادی از شکوه معماری سنتی ایرانی و هنر نگارگری قاجاری است. این خانه متعلق به حاج محمد آقا حریری، تاجر ثروتمند و مشروطهخواه تبریزی، در اواخر قرن نوزدهم میلادی ساخته شد تا ثروت و جایگاه اجتماعی صاحبش را به نمایش بگذارد و بعدها به مرکزی برای گردهمایی مشروطهخواهان تبدیل گردید. با مساحتی حدود ۲۵۰۰ مترمربع، این عمارت شامل دو بخش اندرونی و بیرونی، حیاطهای وسیع و نقاشیهای دیواری منحصربهفرد است که داستانهای قرآنی مانند یوسف و زلیخا را روایت میکنند و آن را به یکی از زیباترین خانههای تاریخی آذربایجان شرقی بدل کرده است. خانه حریری به عنوان اثر ملی ایران در سال ۱۳۷۷ ثبت شده و امروزه میزبان موزه مطبوعات تبریز است و بازدیدکنندگان را به سفری در دل تاریخ تبریز، شهری کهن بر مسیر جاده ابریشم، دعوت میکند.
تاریخچه خانه
خانه حریری توسط محمد آقا حریری، از خاندانهای سرشناس تجاری تبریز، در دوران قاجار بنا شد و او که حامی نهضت مشروطه و شیخ محمد خیابانی بود، خانه را به پایگاهی امن برای مبارزان آزادی تبدیل کرد. این بنا نه تنها نماد ثروت تاجر بود، بلکه با نقاشیهای مینیاتوری بر دیوارها و سقفها، هنری اصیل قاجاری را جاودانه ساخت و در طول زمان مرمتهای متعددی برای حفظ آن انجام شد. تبریز به عنوان مرکز چاپ و نشر در ایران، زمینهساز تبدیل بخش اندرونی به موزه مطبوعات در سالهای اخیر گردید.
معماری و بخشها
خانه از دو بلوک اندرونی و بیرونی تشکیل شده که هر دو رو به قبله بنا گشتهاند و با حیاط مرکزی، حوضخانه، انباریها و باغچههای اطراف، فضایی آرام و متقارن ایجاد کرده است. ساختمان بیرونی دو طبقه (زیرزمین و همکف) دارد؛ طبقه همکف شامل تالار شمالی بزرگ، اتاق طنبی (اتاق نقاشی یا عمارت بادگیر) و اتاقهای تو در تو برای مهمانیهای رسمی است، در حالی که زیرزمین حوضخانه خنک تابستانی را جای داده، بخش اندرونی نیز دو طبقه با نمای آجری، آینهکاریها و گچبریهای مقرنس است.
نقاشیها و تزئینات
نقاشیهای دیواری و سقفی خانه، پیرو سبک نگارگری قاجاری، شامل داستان یوسف و زلیخا، شکارگاهها، گل و بلبل، پرندگان و تلفیقی از هنر ایرانی-اسلامی است که در هیچ خانه تاریخی دیگری در تبریز مشابه ندارد. گچبریهای مقرنس بر سقفها و دیوارها، همراه با پرترههای مردان و زنان قاجاری و صحنههای بزم، زیبایی خیرهکنندهای به فضا بخشیده و خانه را به خزانهای هنری تبدیل کرده است. این تزئینات، عمق فرهنگی و هنری تبریز را برجسته میکنند.
جمعبندی
خانه حریری تبریز، با معماری باشکوه، نقاشیهای داستانی و نقش کلیدی در تاریخ مشروطه و مطبوعات، جواهری است که هر عاشق تاریخ و هنر را مسحور خود میکند؛ بازدید از آن، نه تنها سفری به قاجار، بلکه غوطهوری در هویت غنی آذربایجان شرقی است، خانه ای که گذشته و حال در آغوش نقاشیهای جاودان همنشین میشوند.
