مسجد کبود معروف به فیروزه اسلام، یکی از شاهکارهای بیبدیل معماری ایرانی-اسلامی در قلب استان آذربایجان شرقی است که با کاشیکاریهای لاجوردی و فیروزهای خیرهکنندهاش، نمادی از هنر و زیباییشناسی دوره قراقویونلوها به شمار میرود. این بنا که در قرن نهم هجری قمری (حدود سال ۸۷۰ قمری) به دستور سلطان جهانشاه و بانو صالحه خانم (دخترش) ساخته شد، با گنبدهای دوگانه، ایوان باشکوه و کتیبههای خطاطی نعمتالله البواب، بازدیدکنندگان را به سفری در عمق تاریخ تبریز میبرد؛ جایی که زلزلههای ویرانگر مانند زلزله ۱۱۹۳ قمری نتوانستند جلوه اصلی آن را کمرنگ کنند و بازسازیهای بعدی، آن را به میراث جهانی یونسکو (از سال ۲۰۱۰) تبدیل کرده است. موقعیت مرکزی آن در محله کندلابخانه تبریز، دسترسی آسان را برای گردشگران فراهم میکند.
تاریخچه و بنیانگذاری
مسجد کبود یا عمارت مظفریه، بخشی از مجموعهای بزرگ شامل مدرسه، خانقاه، کتابخانه و مقبره بود که در دوران قراقویونلوها (سلطان جهانشاه، شاعر و هنر دوست) احداث شد و کتیبه سردر آن تاریخ ۸۷۰ قمری را نشان میدهد. زلزلههای مکرر تبریز، به ویژه در قرن دوازدهم هجری، بخشهایی از مجموعه را ویران کرد اما بنای اصلی با بازسازیهای قاجاری و پهلوی حفظ شد و در سال ۱۳۱۱ با شماره ۱۳۰ به ثبت ملی رسید. این مسجد نه تنها محلی برای عبادت اهل سنت در ابتدا بود، بلکه نماد همزیستی فرهنگی شیعه و سنی در تبریز تاریخی است.
معماری و تزئینات
معماری آذری با پلان مربعی، صحن وسیع مرکزی (با حوض وضو)، دو گنبد عظیم اصلی و هفت گنبد کوچکتر، مسجد را به بنایی منحصربهفرد تبدیل کرده؛ دیوارها از آجر و کاشیهای معرق فیروزهای، لاجوردی و طلاکاریشده پوشیدهاند. ایوان جنوبی با کتیبههای کوفی، ثلث و رقاع نعمتالله البواب و نقوش گلوبوته، ستونهای مرمری و محراب ظریف، شاهدی بر اوج هنر کاشیکاری ایرانی است؛ سردابهای زیر محراب احتمالاً مقبره جهانشاه و صالحه خانم را در خود جای داده. نورگیریهای هوشمندانه و تناسبات هندسی، فضایی روحانی و دلانگیز ایجاد میکنند.
جمعبندی
مسجد کبود تبریز، فیروزهای درخشان بر سینه آذربایجان شرقی، نه تنها بنایی برای عبادت بلکه موزهای زنده از هنر، تاریخ و استقامت است که هر نگاهی را مسحور خود میکند. قدم زدن زیر گنبدهای لاجوردی و لمس کتیبههای پنجقرنپیش، تجربهای جادویی و ترکیبی از معنویت، هنر و تاریخ را در دل شهری پرجنبوجوش عرضه میدارد.
