برج سهگنبد، یکی از برجستهترین بناهای تاریخی دوران سلجوقیان در شهر ارومیه، مرکز استان آذربایجان غربی، نمادی از معماری باشکوه و مهندسی دقیق قرن ششم هجری قمری است. این برج آرامگاهی با قدمتی بیش از ۸۰۰ سال، در اصل برجی استوانهایشکل است که به عنوان یادمانی برای بزرگان محلی ساخته شده و امروزه در بافت مرکزی شهر ارومیه، محله جهاد (نزدیک خیابان جانبازان یا استاد برزگر)، قرار دارد. ساخت آن به سال ۵۸۰ هجری قمری (محرم ۵۸۰ قمری) بازمیگردد و کتیبهای به خط کوفی بر سردر ورودی، نام سازنده یا امیر آن را «شیث قاطع المظفری» ( یا در برخی روایات «منصور بن موسی» ) ذکر کرده است؛ این بنا تا پیش از آن کمتر مورد توجه بود و با گسترش شهر از حاشیه به مرکز منتقل شده است. برج در سال ۱۳۱۴ شمسی به عنوان اثر ملی ثبت شده و محوطه حفاظتی اطراف آن، از آسیبهای شهری محافظت میکند؛ وجود قبرهای متعدد در محوطه اطراف، نشاندهنده قداست و اهمیت آن به عنوان صحن آرامگاهی در گذشته است.
تاریخچه برج
برج سهگنبد در اوج شکوفایی سلجوقیان ساخته شد و احتمالاً بر بقایای آتشکده ساسانی بنا گردید، هرچند سند قطعی برای این ادعا وجود ندارد. کتیبه اصلی با نقوش هندسی و آجرکاریهای ظریف، تاریخ دقیق ساخت را تأیید میکند و این بنا را به یکی از معدود یادگارهای سلجوقی شمالغرب ایران تبدیل کرده است و امروزه به عنوان نماد هویت تاریخی ارومیه شناخته میشود.
معماری و ویژگیها
برج به شکل استوانهای با ارتفاع ۱۳ متر و قطر ۵ متر طراحی شده؛ پایه سنگی تا ۳.۶ متر با سنگهای تراشخورده خاکستری و بدنه آجری با آجرهای چهارگوش تشکیل شده است. دو طبقه دارد: طبقه اول (سردابه) با پوشش قوسدار و در آهنی کوچک، طبقه دوم با اتاق مقبره و سه گنبد تو در تو (گنبد اصلی و دو گنبد کوچکتر بر آن)، که نام برج از همین ساختار ناشی میشود؛ نورگیرهای شمالی و جنوبی با کانالها، تهویه و روشنایی را تأمین میکنند. تزیینات شامل قاب مستطیلی جلوخان، نقوش هندسی سنگی-گچی و کتیبه کوفی است و دیوارها و سقف اصلی همچنان سالم ماندهاند.
جمعبندی
این برج نه تنها شاهدی بر مهارتهای مهندسی سلجوقیان است، بلکه با آجرکاریهای مشابه برج طغرل، پیوند فرهنگی عمیقی با معماری ایرانی ایجاد میکند. محوطه اطراف با حریم حفاظتی، بازدید عمومی را ممکن ساخته و قبرهای تاریخی، لایههای باستانشناختی را حفظ کرده است. بازدید از آن فرصتی برای لمس تاریخ زنده سلجوقیان در قلب ارومیه فراهم میآورد. برج سهگنبد ارومیه، همچون نگینی جاودان در آذربایجان غربی، پلی میان گذشته پرشکوه سلجوقی و حال پویای امروز است؛ این بنا دعوتی است برای کاوشگران تاریخ تا با قدم نهادن در محوطهاش، ضربان قلب ۸۰۰ ساله ایران را حس کنند.
