مسجد سردار ارومیه یکی از شاخصترین مساجد تاریخی دوره قاجار در آذربایجان غربی است که با معماری آجری چشمنواز، کاشیکاریهای هفترنگ و دو شبستان مجزا، هنوز هم بهعنوان یکی از فعالترین کانونهای مذهبی و تاریخی شهر شناخته میشود و در بافت قدیمی ارومیه، نزدیک مسجد جامع قرار دارد. این مسجد که بهدلیل نصب ساعت بزرگ بر سردر خود به «مسجد ساعتلو» نیز معروف است، همزمان هم یک بنای مذهبی زنده و هم جاذبهای گردشگری برای علاقهمندان به تاریخ و معماری ایرانی به شمار میآید.
معرفی و پیشینه تاریخی
مسجد سردار در خیابان امام خمینی ارومیه و در امتداد راسته قدیمی غلامخان واقع شده و تنها حدود ۴۰۰ تا ۵۰۰ متر با مسجد جامع ارومیه فاصله دارد، به همین دلیل بازدید از هر دو بنای تاریخی در یک مسیر و یک برنامه شهری امکانپذیر است. این مسجد با الگوی مساجد شبستانی ایرانی و با پوشش طاقها و گنبدهای آجری ساخته شده و در کنار نقش مذهبی، امروزه بهعنوان یکی از مهمترین جاذبههای معماری دوره قاجار در آذربایجان غربی شناخته میشود.
تاریخ پایهگذاری مسجد به دوران قاجاریه بازمیگردد و سازنده آن عبدالصمدخان، پدر آقاخان و جد اعظم عظیمالسلطنه سردار معرفی شده است که از چهرههای سرشناس محلی آن دوره بوده است. در سال ۱۳۳۰ هجری قمری، عظیمالسلطنه سردار عملیات مرمت گستردهای روی بنا انجام داد و سال بعد، ساعتی بزرگ بر فراز سردر مسجد نصب کرد که سبب شد این بنا در میان مردم با نام «مسجد ساعتلو» شهرت پیدا کند.
محراب مسجد با کاشیهای هفترنگ تزیین شده و بر کتیبه محراب، آیهالکرسی به همراه تاریخ ۱۳۳۰ هجری قمری، یعنی سال تعمیر بنا، بهوضوح ثبت شده است. مسجد سردار با شماره ۱۷۳۸ در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسیده و این ثبت ملی، اهمیت تاریخی و معماری این بنای مذهبی را در سطح کشور تثبیت کرده است.
معماری داخلی
مسجد دارای دو شبستان اصلی، یکی بزرگ و دیگری کوچک است که در طول سالیان متمادی چندین بار مرمت شدهاند اما همچنان ساختار کلی قاجاری خود را حفظ کردهاند. در بخشهایی از بنا، بهویژه در شبستان بزرگ، ترکیب آجرکاریهای متنوع، کاشیکاری هفترنگ و نقاشیهای ظریف، فضایی متفاوت نسبت به بسیاری از مساجد سادهتر منطقه ایجاد کرده است.
شبستان بزرگ، مهمترین و اصلیترین بخش مسجد سردار است و بهصورت مستطیلی با ابعاد حدود ۱۸ در ۲۲ متر طراحی شده که گوشه جنوب شرقی آن اندکی از فرم مستطیل خارج میشود. پوشش طاقها و گنبد این شبستان بر روی ۱۲ ستون سنگی هشتضلعی قرار گرفته که سرستونهای آنها با مقرنسکاریهای تراشخورده، جلوهای شاخص به فضا بخشیده است.
شبستان کوچک، در انتهای غربی شبستان بزرگ قرار دارد که آن را میتوان ادامهای سادهتر و کمتزیینتر از فضای اصلی مسجد دانست. این شبستان اگرچه از نظر شکل کلی و سازمان فضایی مشابه شبستان بزرگ است، اما عمدتاً فاقد تزیینات پرنقشونگار بوده و تنها در ضلع جنوبی خود دارای محرابی آجری و ساده است.
جمعبندی
مسجد سردار ارومیه نمونهای گویا از مساجد قاجاری ایران است که در آن ترکیب هوشمندانه آجرکاری، طاقها و گنبدهای آجری، کاشیکاری هفترنگ و جزئیات ظریف چوبی، فضایی روحانی و در عین حال هنری را خلق کرده است. پیشینه ساخت آن به عبدالصمدخان و مرمت مهمش به عظیمالسلطنه سردار بازمیگردد و نصب ساعت بزرگ بر سردر مسجد، هویتی منحصر بهفرد به این بنا داده که آن را در میان مردم با نام «مسجد ساعتلو» ماندگار کرده است.
این مسجد بهعنوان یکی از مهمترین جاذبههای تاریخی و مذهبی ارومیه، در قلب بافت قدیمی شهر قرار گرفته و با دو شبستان مجزا، محراب کاشیکاریشده و بالکنهای چوبی ویژه بانوان، تجربهای اصیل از معماری و فرهنگ مذهبی آذربایجان غربی را نمایان میکند.
