میدان امام علی(ع) اصفهان، میدان تاریخی کهنشهر اصفهان در جوار مسجد جامع است؛ جایی که قرنها مرکز تپنده تجارت، زندگی شهری و آیینهای مذهبی بوده و امروز نیز با بازآفرینی شهری جدید، دوباره به یکی از محورهای مهم فرهنگی و گردشگری شهر تبدیل شده است. این میدان که در گذشته با نامهای میدان عتیق، سبزهمیدان و میدان کهنه شناخته میشد، در دوره سلجوقیان مهمترین میدان شهر و مرکز اصلی اصفهان بوده و نسبت به ابعاد فعلی، وسعتی نزدیک به دو برابر داشته است. در طرح بازآفرینی جدید، این پهنه تاریخی با مسجد جامع اصفهان و گذرهای پیرامونی پیوند خورده و مجموعهای از فضاهای روباز، زیرگذرهای مسقف، پارکینگ طبقاتی و بدنههای تجاری و خدماتی را شکل داده که کارکردهای مذهبی، اقتصادی و اجتماعی را در بستری یکپارچه با معماری ایرانی–اسلامی گرد آورده است. موقعیت ویژه میدان در تقاطع چند خیابان مهم و پررفتوآمد، آن را به گرهای شهری برای دسترسی، و فضای باز مرکزی آن را به مکانی مناسب برای برگزاری رویدادها، پیادهروی و تماشای بافت تاریخی اطراف تبدیل کرده است. امروز میدان امام علی(ع) در کنار نقشجهان و سایر بناهای شاخص اصفهان، بهعنوان یکی از مهمترین مقصدهای گردشگری شهر، بهویژه برای علاقهمندان به تاریخ شهرسازی و معماری دورههای میانی ایران، شناخته میشود.
معرفی کلی میدان امام علی(ع)
میدان امام علی(ع) میدانی تاریخی در مرکز شهر اصفهان است که حاصل احیای سبزهمیدان قدیمی (میدان عتیق/میدان کهنه) و پیوند دوباره آن با مسجد جامع اصفهان بهشمار میآید. این میدان اکنون از چهار بخش اصلی شامل میدان روباز اصلی، جلوخان مسجد جامع، مجموعه زیرگذرها و پارکینگ، و قطعات و بدنههای پیرامونی تشکیل شده است که هر کدام نقشی مشخص در سازماندهی حرکات و فعالیتهای شهری دارند. در گذشته، این محدوده با عنوان سبزهمیدان یا میدان کهنه، مرکز تجمع مردم، محل برگزاری آیینهای عمومی و بازارهای متنوع بوده و بهعنوان میدان اصلی شهر پیش از ساختهشدن نقشجهان شناخته میشد. با شکلگیری میدان نقشجهان و انتقال بخش زیادی از کسبه و فعالیتهای تجاری به آن، میدان عتیق تدریجاً از اوج رونق خود فاصله گرفت؛ با این حال، اهمیت مذهبی و تاریخی آن، بهویژه به سبب مجاورت با مسجد جامع، همچنان باقی ماند. طرح جدید میدان امام علی(ع) که در دهههای اخیر اجرا و در سال ۱۳۹۲ بهطور رسمی افتتاح شد، تلاشی برای احیای هویت تاریخی این نقطه، ارتقای کیفیت فضاهای عمومی و ساماندهی ترافیک و دسترسی در هسته مرکزی اصفهان بوده است.
موقعیت مکانی و دسترسیها
میدان امام علی(ع) در مرکز تاریخی اصفهان و در ادامه محور فرهنگی–تاریخی شهر قرار گرفته و بهدلیل قرار گرفتن در گره چند خیابان مهم، از دسترسی بسیار مطلوبی برخوردار است. چهار محور اصلی ولیعصر، هاتف، عبدالرزاق و علامه مجلسی به این میدان منتهی میشوند و آن را به یکی از پر رفتوآمدترین نقاط بافت قدیم شهر تبدیل کردهاند. این موقعیت سبب شده است که میدان هم نقش یک فضای عمومی تاریخی را ایفا کند و هم کارکردی کاملاً امروزی در شبکه حرکتی و حملونقل شهری داشته باشد. علاوه بر خیابانها، گذرها و بازارهای قدیمی اطراف، از جمله بازار بزرگ اصفهان، بازارهای محلی و کوچه هارونیه، میدان را به دیگر بخشهای بافت تاریخی متصل میکنند و امکان یک پیادهروی پیوسته در دل شهر قدیم را فراهم میآورند. جایگیری میدان در نزدیکی بناهای شناختهشدهای چون مسجد جامع اصفهان و امامزاده هارون ولایت (سدهٔ ۱۰ هـ.ق)، آن را به نقطهای مناسب برای شروع یا پایان تورهای پیادهگردی در بافت تاریخی اصفهان تبدیل کرده است.
پیشینه تاریخی و نامهای مختلف میدان
پیشینه میدان امام علی(ع) به دوره سلجوقیان بازمیگردد؛ زمانی که این نقطه با نام میدان عتیق، میدان کهنه یا سبزهمیدان، میدان اصلی شهر و مرکز تجمعات مدنی و اقتصادی اصفهان بوده است. براساس منابع تاریخی، این میدان پیش از دوران صفویه، بهویژه در عصر سلجوقی، محور اصلی زندگی شهری و محل برگزاری بازارها، آیینها و گردهماییهای عمومی بهشمار میآمد. در آن زمان، گستره میدان تقریباً دو برابر وسعت فعلی آن بوده و به واسطه ارتباط مستقیم با مسجد جامع و ارگ سلجوقی، نقشی راهبردی در ساختار فضایی و حکومتی شهر داشته است. با ساخت میدان نقشجهان در دوره صفویه و تبدیل آن به مهمترین میدان تشریفاتی و تجاری اصفهان، بخش قابلتوجهی از کاسبان و فعالیتها از سبزهمیدان به نقشجهان منتقل شدند و میدان عتیق به تدریج رونق سابق خود را از دست داد و با عنوان کهنهمیدان شناخته شد. با این حال، میدان کهنه همچنان یکی از میدانهای مهم شهر باقی ماند و به سبب مجاورت با مسجد جامع و بازارها، نقش محلی و مذهبی خود را حفظ کرد تا اینکه در طرحهای جدید شهری، با نام میدان امام علی(ع) بازآفرینی شد.
جمعبندی
میدان امام علی(ع) اصفهان، تلفیقی از هویت کهن سبزهمیدان سلجوقی و رویکردهای نوین طراحی شهری است که در قلب بافت تاریخی شهر، دوباره بهعنوان یک میدان مهم مذهبی، تجاری و گردشگری احیا شده است. موقعیت استثنایی در تقاطع خیابانهای اصلی، همنشینی با مسجد جامع و دیگر بناهای تاریخی، و طراحی چندسطحی شامل میدان روباز، زیرگذرها و پارکینگ، این مجموعه را به نمونهای شاخص از بازسازی بافتهای تاریخی در مقیاس ملی و حتی بینالمللی تبدیل کرده است.
